1.Որոշեք ցրող ոսպնյակի օպտիկական ուժը, եթե նրա կեղծ կիզակետը գտնվում է ոսպնյակից 200 սմ հեռավորության վրա:  

D = 1/F
D = 1/200սմ

2. Ոսպնյակի օպտիկական ուժը 2 դպտր է: Ինչպիսի՞ ոսպնյակ է այն՝ հավաքող, թե՞ ցրող: Որքա՞ն է նրա կիզակետային հեռավորությունը:

F = 1/D = 1/2 = 0,5
Այդ ոսպնյակը հավաքող է

3.Ինչպիսի՞ն է ապակե երկգոգավոր ոսպնյակը:

 ցրող

իրական

կեղծ

հավաքող

4.Ինչպե՞ս է կոչվում այն կետը, որում ոսպնյակում բեկվելուց հետո հավաքվում են հավաքող ոսպնյակի գլխավոր օպտիկական առանցքին զուգահեռ ճառագայթները:

Այն կետը, որում ոսպնյակում բեկվելուց հետո հավաքվում են հավաքող ոսպնյակի գլխավոր օպտիկական առանցքին զուգահեռ ճառագայթները կոչվում է ոսպնյակի գլխավոր կիզակետ:

5. Առարկայի բարձրությունը 70 սմ է, իսկ նրա պատկերի բարձրությունը 52 սմ:
Որքա՞ն է ոսպնյակի գծային խոշորացումը:

Г = H/h = 52/70 = 0,74սմ

6.Որքա՞ն է 0.8 մետր բարձրությամբ առարկայի պատկերի բարձրությունը, եթե ոսպնյակի գծային խոշորացումը 2.5 է: Պատասխանը գրել տասնորդականի ճշտությամբ:

h = H/Г = 0,8/2,5 = 0,32

7.Առարկայի բարձրությունը 75 սմ է, իսկ նրա պատկերի բարձրությունը 56 սմ: Որքա՞ն է ոսպնյակի գծային խոշորացումը:

Г = H/h = 56/75 = 0,75

8. Որքա՞ն է 1,1 մետր բարձրությամբ առարկայի պատկերի բարձրությունը, եթե ոսպնյակի գծային խոշորացումը 3,5 է: Պատասխանը գրել տասնորդականի ճշտությամբ:

h = H/Г = 1,1/3,5 = 0,31

9.Առարկայի պատկերի բարձրությունը ցրող ոսպնյակում 53 սմ է, իսկ ոսպնյակի գծային խոշորացումը 0,6: Որքա՞ն է այդ առարկայի բարձրությունը:

h = H/Г = 53/0,6 = 88,3

Լույսի անդրադարձման և բեկման երևույթները օգտագործվում են լուսային ճառագայթների տարածման ուղղությունը փոխելու նպատակով՝ տարբեր օպտիկական սարքերում, ինչպիսիք են մանրադիտակը, աստղադիտակը, խոշորացույցը, լուսանկարչական ապարատը և այլն: 

 Այդ բոլոր սարքերում լուսափնջի կառավարումը իրականացվում է նրանց կառուցվածքի ամենակարևոր մասի՝ ոսպնյակի միջոցով:  

Ոսպնյակ է կոչվում թափանցիկ, սովորաբար ապակե մարմինը, որը երկու կողմից սահմանափակված է գնդային մակերևույթներով: 

Ինչպես երևում է նկարից, ոսպնյակը սահմանափակված է R1, R2 շառավիղներով և C1, C2 կենտրոններով գնդային մակերևույթներով: Ըստ իրենց ձևի՝ ոսպնյակները լինում են ուռուցիկ և գոգավոր:Ուռուցիկ են այն ոսպնյակները, որոնց միջին մասն ավելի հաստ է, քան եզրերը:Լինում են երկուռուցիկ (ա), հարթուռուցիկ (բ), գոգավոր-ուռուցիկ (գ) ոսպնյակներ: 

Գոգավոր են այն ոսպնյակները, որոնց միջին մասն ավերի բարակ է, քան եզրերը:Նրանք նույնպես լինում են 3 տեսակի. երկգոգավոր (ա),հարթ-գոգավոր (բ), գոգավոր-ուռուցիկ (գ): 

 Ըստ իրենց չափերի՝ ոսպնյակները լինում են բարակ և ոչ բարակ:Բարակ են այն ոսպնյակները, որոնց միջին մասը (հաստությունը) զգալիորեն փոքր է նրանց սահմանափակող գնդային մակերևույթների շառավիղներից՝ d≪R1,R2Այստեղ d-ն ոսպնյակի հաստությունն է, R1,R2-ը՝ գնդոլորտների շառավիղները: Բարակ ոսպնյակների պայմանական նշաններն են՝ 

 Կառուցման խնդիրներում հիմնականում ոսպնյակները ներկայացվում են այս պայմանական նշաններով: Ոսպնյակի բնութագրերն են.1. Գլխավոր օպտիկական առանցքըՈսպնյակը պարփակող գնդային մակերևույթների C1,C2 կենտրոնները միացնող ուղիղը կոչվում է գլխավոր օպտիկական առանցք:Այդ առանցքով ուղղված լուսային ճառագայթները ոսպնյակով անցնելիս չեն բեկվում և իրենց ուղղությունը չեն փոխում: 2. Օպտիկական կենտրոնըԲարակ ոսպնյակի և գլխավոր օպտիկական առանցքի հատման Օ կետը կոչվում է ոսպնյակի օպտիկական կենտրոն:Ոսպնյակի օպտիկական կենտրոնով անցնող ճառագայթը իր ուղղությունը չի փոխում: 

3. Օպտիկական առանցքըՈսպնյակի Օ օպտիկական կենտրոնով անցնող ցանկացած ուղիղ կոչվում է ոսպնյակի օպտիկական առանցք:Ոսպնյակն ունի 1 գլխավոր և բազմաթիվ երկրորդային օպտիկական առանցքներ: Եթե ուռուցիկ ոսպնյակի նյութի բեկման ցուցիչն ավելի մեծ է միջավայրի բեկման ցուցիչից, օրինակ եթե միջավայրն օդն է, իսկ ոսպնյակը ապակի, ապա ուռուցիկ ոսպնյակը հավաքող է:Ոսպնյակը հավաքող է, եթե նրա վրա ընկնող ճառագայթների փունջը ոսպնյակով անցնելուց հետո հավաքվում է մեկ կետում:

 Նույն պայմանի դեպքում գոգավոր ոսպնյակը ցրող է:Ոսպնյակը ցրող է, եթե նրա վրա ընկնող ճառագայթների փունջը ոսպնյակով անցնելուց հետո ցրվում է բոլոր ուղղություններով:

4. Գլխավոր կիզակետը  Ոսպնյակի կարևոր բնութագրերից է նրա կիզակետը:Fկետը, որում, ոսպնյակում բեկվելուց հետո, հավաքվում են գլխավոր օպտիկական առանցքին զուգահեռ ճառագայթները, եթե ոսպնյակը հավաքող է, կամ ճառագայթների մտովի շարունակությունները, եթե ոսպնյակը ցրող է, կոչվում է ոսպնյակի գլխավոր կիզակետ:

 Ցանկացած ոսպնյակ ունի երկու գլխավոր կիզակետ. ամեն կողմից մեկական, ոսպնյակի գլխավոր օպտիկական առանցքի վրա: ՈւշադրությունՀավաքող ոսպնյակի կիզակետերը իրական են, իսկ ցրողներինը՝ կեղծ:

 5. Կիզակետային հեռավորությունՈսպնյակի օպտիկական կենտրոնից` Oմինչև գլխավոր կիզակետ` F ընկած հեռավորությունը կոչվում է ոսպնյակի կիզակետային հեռավորություն:Կիզակետային հեռավորությունը նշանակվում է OF կամ F, և չափվում է մետրով: 

6. Կիզակետային հարթություն

Ոսպնյակի գլխավոր կիզակետով անցնող, գլխավոր օպտիկական առանցքին ուղղահայաց հարթությունը կոչվում է կիզակետային հարթություն, իսկ ուղղահայաց ուղիղը՝ կիզակետային ուղիղ:Եթե ոսպնյակը հավաքող է, ապա ճառագայթների կամայական զուգահեռ փունջ ոսպնյակով անցնելուց հետո հավաքվում է այդ ճառագայթներին զուգահեռ օպտիկական առանցքի և կիզակետային ուղղի հատման կետում: Եթե ոսպնյակը ցրող է, ապա նրանում բեկվելուց հետո, ճառագայթներին զուգահեռ օպտիկական առանցքի և կիզակետային ուղղի հատման կետում կհավաքվեն այդ ճառագայթների շարունակությունները: 

7. Օպտիկական ուժ

Կիզակետային հեռավորության հակադարձ մեծությունը կոչվում է ոսպնյակի օպտիկական ուժ և նշանակվում է Dտառով: D=1/F Ինչքան փոքր է ոսպնյակի կիզակետային հեռավորությունը, այնքան ավելի մեծ է նրա օպտիկական ուժը, այսինքն ՝ այնքան ավելի ուժեղ է այն բեկում ճառագայթները:Հավաքող ոսպնյակի օպտիկական ուժը դրական է՝ D≻0, իսկ ցրող ոսպնյակի օպտիկական ուժը բացասական է՝D≺0:Օպտիկական ուժի չափման միավորը 1 դիօպտրիան է: 1դպտր=1մ⁻¹

1 դպտր-ն1մ կիզակետային հեռավորությամբ ոսպնյակի օպտիկական ուժն է:Օպտիկական բազմաթիվ սարքեր կազմված են մի քանի ոսպնյակից:Իրար հպված մի քանի ոսպնյակներով համակարգի օպտիկական ուժը հավասար է այդ համակարգի ոսպնյակների օպտիկական ուժերի գումարին:

D=D1+D2, որտեղ D-ն համակարգի օպտիկական ուժն է, իսկ D₁-ը և D₂-ը առանձին ոսպնյակների օպտիկական ուժերն են: 

8. Խոշորացում Ոսպնյակի միջոցով ստացվող առարկայի պատկերը կարող է առարկայից ավելի մեծ կամ փոքր չափեր ունենալ: 

Ոսպնյակի խոշորացումը ցույց է տալիս, թե առարկայի պատկերի գծային չափերը առարկայի  չափերի որ մասն են կազմում:Խոշորացումը նշանակում են Гտառով:Առարկայի պատկերի և առարկայի գծային չափերի հարաբերությունը կոչվում է ոսպնյակի խոշորացում:

Γ=H/h, որտեղ H-ը առարկայի պատկերի բարձրությունն է, իսկ h-ը՝ առարկայինը:

Տնային առաջադրանք՝ Էջ 109 (1-8 հարցերին)

1. Ոսպնյակը դա մարմնիկ է (սովորաբար ապակե), որը երկու կողմից սահմանափակված է գնդային մակերևույթներով: Այն լինում է երկու տեսակի՝ գոգավոր և ուռուցիկ: Իրենք էլ իրենց հերթին ունեն տեսակներ: Ուռուցիկ ոսպնյակը լինում է երկուռուցիկ, հարթուռուցիկ և գոգավոր-ուռուցիկ: Գոգավոր ոսպնյակը լինում է երկգոգավոևր, հարթգոգավոր, գոգավոր-ուռուցիկ:
2. O₁O₂ ուղիղը կոչվում է ոսպնյակի գլխավոր օպտիկական առանցք։
3. Ուռուցիկ են այն ոսպնյակները, որոնց միջին մասն ավելի հաստ է, քան եզրերը: Իսկ գոգավոր ոսպնյակի դեպքում հակառակը՝ միջին մասը եզրերից ավելի բարակ է:
4. Այն ոսպնյակը, որի մեջտեղի մասի հաստությունը ավելի փոքր է, քան իրեն սահմանափակող գնդային մակերևույթների շառավիղները, կոչվում է բարակ ոսպնյակ։ Բարակ ոսպնյակի և գլխավոր օպտիկական առանցքի հատման կետը կոչվում է ոսպնյակի օպտիկական կենտրոն։ Օպտիկական կենտրոնը օժտված է ուղղությունը չփոխելու հատկությամբ։
5. Հավաքող ոսպնյակները ոսպնյակի միջով անցած ճառագայթները հավաքում են մի կետում, իսկ ցրող ոսպնյակները տարբեր ուղղություններով են ցրում։
6. Հավաքող ոսպնյակների կիզակետ է կոչվում այն կետը, որտեղ հատվել են ճառագայթները ոսպնյակի միջով անցնելուց հետո։ Ցրող ոսպնյակների գլխավոր կիզեկտը կարող ենք գտնել ճառագայթները մտովի շարունակելով։
7. Կիզակետային հեռավորություն է կոչվում այն հեռավորությունը, որը ընկած է օպտիկական կենտրոնի և գլխավոր կիզակետի միջև։ Ցրող և հավաքող ոսպնյակների կիզակետային հեռավորությունները տարբերվում են նրանով, որ հավաքող ոսպնյակի գլխավոր կիզակետը գտնվում ոսպնյակի դիմացը, իսկ ցրողինը՝ հետևում։
8. Օպտիկական ուժ է կոչվում այն մեծությունը, որը որոշում է ոսպնյակի բեկվելու ունակությունը և ուժը։ Այն նշանակում են D տառով, որը անվանում են դիոպտիրիա։

Սեռի գենետիկա, սեռի հետ շղթայակցված հատկանիշների ժառանգում, ժառանգական հիվանդություններ:էջ՝75-79:
Համացանցից գտնել սեռի հետ շղթայակցված հատկանիշների և հիվանդությունների օրինակներ, պատրաստել ուսումնական նյութ, տեղադրել բլոգում և սովորել ներկայացնելու համար։

Սեռական քրոմոսոմները, ինչպես ավտոսոմները, կրում են մեծ թվով գեներ, որոնց գործառույթները կապված չեն սեռական գործընթացի հետ: Այս գեներով որոշված ​​հատկությունները ժառանգվում են աուտոսոմային գեներից տարբերվող սխեմայի համաձայն։

Սեռի հետ կապված ժառանգությունը սեռական քրոմոսոմների վրա տեղակայված գենի ժառանգությունն է:

Սեռական քրոմոսոմների վրա տեղակայված գեները կոչվում են սեռի հետ կապված: X քրոմոսոմի վրա կա մի շրջան, որի համար Y քրոմոսոմի վրա հոմոլոգ չկա։ Հետևաբար, արական սեռի մոտ այս տեղանքի գեներով որոշված ​​գծերը հայտնվում են նույնիսկ եթե դրանք ռեցեսիվ են: Կապի այս առանձնահատուկ ձևը հնարավորություն է տալիս բացատրել սեռի հետ կապված հատկությունների ժառանգականությունը: Նշանների տեղայնացման դեպքում ինչպես աուտոսոմում, այնպես էլ X- և Y-քրոմոսոմում նկատվում է ամբողջական կապ սեռի հետ:

Մարդկանց մոտ X քրոմոսոմի հետ կապված մոտ 60 գեն է ժառանգվում, այդ թվում՝ հեմոֆիլիա, դալտոնիզմ, մկանային դիստրոֆիա, ատամի էմալի մգացում և այլն։ Նման հատկանիշների ժառանգականությունը շեղվում է Գ.Մենդելի հաստատած օրինաչափություններից։ X քրոմոսոմը բնականաբար անցնում է մի սեռից մյուսը, մինչդեռ դուստրը ժառանգում է հոր X քրոմոսոմը, իսկ որդին՝ մոր X քրոմոսոմը: Ժառանգությունը, որի դեպքում որդիները ժառանգում են մոր հատկանիշը, իսկ դուստրերը՝ հորը, կոչվում է խաչաձև։

Սեռի հետ շղթայակցված հիվանդություններ

Դալտոնիզմ: Տեսողական այս արատների ի հայտ գալը հիմնված է մի շարք գեների գործողության վրա։ Կարմիր-կանաչ կուրությունը սովորաբար կոչվում է գունավոր կուրություն: 18-րդ և 19-րդ դարերի վերջին գենետիկայի հայտնվելուց շատ առաջ, պարզվել է, որ դալտոնիզմը ժառանգվում է միանգամայն բնական կանոններով։ Այսպիսով, եթե դալտոնիզմով տառապող կինն ամուսնանում է նորմալ տեսողությամբ տղամարդու հետ, ապա նրանց երեխաների մոտ խաչաձև ժառանգության շատ յուրօրինակ օրինաչափություն կա։ Նման ամուսնությունից բոլոր դուստրերը կստանան հոր նշանը, այսինքն՝ ունեն նորմալ տեսողություն, իսկ բոլոր որդիները, ստանալով մոր նշանը, տառապում են դալտոնիկությամբ։

Նույն դեպքում, երբ, ընդհակառակը, հայրը դալտոնիկ է, իսկ մայրը՝ նորմալ տեսողություն, բոլոր երեխաները նորմալ են։ Որոշ ամուսնություններում, որտեղ մայրն ու հայրը նորմալ տեսողություն ունեն, որդիների կեսը կարող է տառապել դալտոնիկությամբ: Ընդհանուր առմամբ, դալտոնիզմի առկայությունը տղամարդկանց մոտ ավելի հաճախ է հանդիպում։ Է. Ուիլսոնը բացատրեց այս հատկանիշի ժառանգականությունը՝ ենթադրելով, որ այն տեղայնացված է X քրոմոսոմի վրա, և որ մարդկանց մոտ հետերոգամետիկը (XY) արական սեռն է: Միանգամայն պարզ է դառնում, որ միասեռ նորմալ կնոջ (XD XD) և դալտոնիկ տղամարդու (XDY) ամուսնության ժամանակ բոլոր երեխաները նորմալ են ծնվում։ Սակայն միևնույն ժամանակ բոլոր դուստրերը դառնում են դալտոնիզմի թաքնված կրողներ, որոնք կարող են դրսևորվել հետագա սերունդներում։

Հեմոֆիլիա: Նույն կերպ ժառանգվում է հեմոֆիլիան՝ արյունահոսության խանգարում։

Ավելի հաճախ տղամարդիկ տառապում են այդ հիվանդությամբ, մինչդեռ կանայք սովորաբար հանդես են գալիս որպես հեմոֆիլիայի կրողներ և կարող են ծնել հիվանդ որդիներ կամ փոխադրող դուստրեր:

Պատմության մեջ հեմոֆիլիայի ամենահայտնի կրողը Վիկտորյա թագուհին էր. ըստ երևույթին, այս մուտացիան տեղի է ունեցել նրա գենոտիպում, քանի որ նրա ծնողների ընտանիքներում հեմոֆիլիա չի եղել: Վիկտորիայի որդիներից մեկը (Լեոպոլդ, Ալբանիի դուքս) տառապում էր հեմոֆիլիայով, ինչպես նաև մի շարք թոռներ և ծոռներ (ծնված դուստրերից կամ թոռնուհիներից), այդ թվում՝ ռուս Ցարևիչ Ալեքսեյ Նիկոլաևիչը։ Այդ իսկ պատճառով այս հիվանդությունը ստացել է այսպիսի անվանումներ՝ «Վիկտորիանական հիվանդություն» կամ «արքայական հիվանդություն»։ Նաև երբեմն թագավորական ընտանիքներում թույլատրվում էր մերձավոր ազգականների միջև ամուսնությունները պահպանել տիտղոսը, ինչի պատճառով էլ հեմոֆիլիայի դեպքերն ավելի բարձր էին։