Խաչքարերը բարդ քարե սյուներ են, որոնք հայտնաբերված են Հայաստանում և աշխարհի հայ համայնքներում, ծառայում են որպես պաշտամունքի և հիշատակի կենտրոններ՝ երկրային և աստվածային տիրույթների միջև: Մինչև 1,5 մետր բարձրությամբ յուրաքանչյուր խաչքար իր կենտրոնում ունենում է մանրակրկիտ մշակված խաչ, որի կողքին կարելի է նկատել հավերժության արև կամ անիվ՝ ուղեկցվող վեգետատիվ-երկրաչափական մոտիվներով, սրբերի և կենդանիների փորագրություններով։

Այն պխատրաստված է տեղական ծագման քարից և ավանդական գործիքների միջոցով, ինչպիսիք են սայրը, ձողը և մուրճը: Խաչքարերը ենթարկվում են փորագրման, հարթեցման և ներկման տքնաջան գործընթացի: Այս մանրակրկիտ վարպետությունը թաթախված է ավանդույթներով և ավարտվում է հանդիսավոր կրոնական արարողությամբ, որտեղ խաչքարը օծվում և օրհնվում է, որը, ենթադրվում է, իր մեջ ներծծում է աստվածային զորություններ:

Պաշտպանության, հաղթանակի և հարատևության օրհնություններով օժտված յուրաքանչյուր խաչքար յուրահատուկ հոգևոր նշանակություն ունի։ Ավելի քան 50,000 տարատեսակներով, որոնցից յուրաքանչյուրը կրում է անհատական նախշեր և ընտանեկան ավանդույթներ, խաչքարերը թանկարժեք ժառանգներ են, որոնք փոխանցվել են սերնդեսերունդ կամ ուսուցանվել վարպետից աշակերտ: Այս ավանդույթը նշում է և՛ ժառանգությունը, և՛ նորարարությունը՝ պահպանելով հնագույն տեխնիկան՝ միաժամանակ ընդգրկելով տարածաշրջանային բազմազանությունն ու գեղարվեստական արտահայտությունը:

Աղբյուր

Հայկական ոսկերչությունն իր հնագույն արմատներով և զարգացող արհեստագործությամբ վկայում է ազգի հարուստ ժառանգության և ավանդույթներին անսասան նվիրվածության մասին: Հին ժամանակներից ի վեր և՛ տղամարդիկ, և՛ կանայք իրենց զարդարում էին նրբագեղ զարդերով, ոչ միայն որպես աքսեսուարներ, այլ որպես մշակութային ինքնության և հոգևոր նշանակության հզոր խորհրդանիշներ: Յուրաքանչյուր զարդ, որը պատրաստված է մետաղներից և զարդարված թանկարժեք քարերով, իր հետ կրում է ավանդույթների և սիմվոլիզմի ժառանգություն, որը փոխանցվել է սերնդեսերունդ որպես նվիրական ժառանգություն:

Հետաքրքիր է, որ այս զարդանախշերը հայ հասարակության մեջ ծառայում էին բազմաբնույթ դերեր՝ արտացոլելով սոցիալական կարգավիճակը, գենդերային դերերը և ծիսական նշանակությունը: Օրինակ՝ տղամարդկանց մոտ արծաթե և ոսկե գոտիները նշանակում էին համապատասխանաբար առնականություն և բարգավաճում: Զմրուխտներով, փիրուզով, մարգարիտներով և խորհրդանշական նռան քարերով զարդերը հայկական ավանդական հագուստի անբաժանելի մասն էին, որը հայտնի է որպես «Տարազ», որը հաճախ փոխանակվում էր որպես հարսանեկան նվեր՝ խորհրդանշելով ընտանեկան կապերն ու բարգավաճումը:

Հայկական ոսկերչության մեջ ներկառուցված սիմվոլիկան նույնքան գրավիչ է, որի յուրաքանչյուր մոտիվն ու զարդը խորը մշակութային իմաստներ են կրում: Օրինակ, նուռը, որը հայ դիցաբանության մեջ ամենուրեք պտղաբերության և առատության խորհրդանիշն է, զարդարում է ժամանակակից բազմաթիվ նմուշներ՝ նշելով անհատականությունն ու ժառանգությունը: Նմանապես, հավերժական մոտիվը, որը համատարած է հնագույն խաչքարերում և ժամանակակից զարդերում, մարմնավորում է հայ ժողովրդի հավերժական ոգին` խորհրդանշելով նրա մնայուն ինքնությունն ու ժառանգությունը:

Ըստ էության, հայկական զարդերը զուտ զարդարանքից ավելի են՝ ծառայելով որպես անցյալի հետ շոշափելի կապ և մշակութային հպարտության վառ արտահայտություն: Իր բարդ ձևավորումների և հավերժական սիմվոլիզմի միջոցով այն շարունակում է գերել սրտերն ու մտքերը՝ պահպանելով հայկական ժառանգության էությունը գալիք սերունդների համար:

Աղբյուր