Թեմա՝ «Հայոց ցեղասպանության ճանաչման գործընթացի սկիզբը»

• Որո՞նք էին Հայոց ցեղասպանության հետևանքները

Ցեղասպանության ծանրագույն հետևանքը մեր հայրենիքի մեծագույն մասի՝ Արևմտյան Հայաստանի հայաթափումն էր և հայերի հայրենազրկումը:

Մեծ եղեռնից փրկված հայերը տարբեր ճակատագիր ունեցան։ Մոտ 250 հազարը բռնի մահմեդականացվեց հայրենիքում, 300 հազարը ապաստան գտավ Արևելյան Հայաստանում ու Անդրկովկասում, իսկ հարյուր հազարավորները սփռվեցին աշխարհով մեկ՝ ձևավորելով հայկական սփյուռքը։

Մեծ էր նաև հայ ժողովրդի նյութական կորուստը՝ առնվազն 20 միլիարդ ֆրանկ ոսկի:
Ոչնչացվեցին կամ սեփականաշնորհվեցին հայության ստեղծած պատմամշակութային արժեքները:

Ցեղասպանությունը ծանր հետք է թողել հայության հետագա բոլոր սերունդների կենսագործունեության, բնավորության, ազգային նկարագրի և նպատակների ձևավորման վրա:

• Ներկայացրե՛ք մեծ տերությունների վերաբերմունքը Մեծ եղեռնի նկատմամաբ։ Ի՞նչ վերաբերմունք ունեին ժամանակի հասարակական-քաղաքական և պետական նշանավոր գործիչները․ ովքե՞ր էին նրանք, ի՞նչ գիտեք նրանց մասին։

Առաջին աշխարհամարտը սանձազերծող տերությունները տարբեր կերպ արձագանքեցին հայոց Մեծ եղեռնին: Անտանտի երկրները դատապարտեցին երիտթուրքերի կառավարության հանցագործությունները: Մեծ Բրիտանիան, Ռուսաստանը և Ֆրանսիամ արդեն 1915թ. մայիսի 11-ին հանդես եկան համատեղ հայտարարությամբ՝ նրանք պատասխանատվության են կանչելու եղեռնագործության կազմակերպիչներին և մասնակիցներին:

Հայկական նահանգներում և Օսմանյան կայսրության մյուս շրջաններում գործունեություն ծավալած ամերիկյան միսիոներները միջազգային հանրությանը տեղեկացրին, թե իրականում ինչ է կատարվում հայերի հետ: ԱՄՆ-ն փորձեց ճնշում գործադրել թուրքական կառավարության վրա և իր բողոքը հայտնեց հայերի նկատմամբ իրականացվող բռնությունների դեմ, բայց դա չսաստեց ոճրագործներին:

Գերմանական և Ավստրո-Հունգարիան լուրջ քայլերի չդիմեցին՝ կանխելու կամ արգելակելու իրենց դաշնակցի կողմից կատարվող եղեռնագործությունը: Գերմանական պետական և քաղաքական շրջանակների մեծ մասը աջակցում էին երիտթուրքերին կամ անտարբեր կեցվածք էին որդեգրել:

Մեծ Բրիտանիայի վարչապետ Դեյվիդ Լլոյդ Ջորջը ասում էր, որ հաշտության պայմանագրով հայկական հողերը պետք է վերջնականորեն ազատագրվեն թուրքերից: Անգլիացի պատմաբան լորդ Ջեյմս Բրայսը հրատարակեց փաստաթղթերի և նյութերի ժողովածու, իսկ անգլիացի մեկ այլ հայտնի պատմաբան Առնոլդ Թոյնբին աշխատություն գրեց հայերի կոտորածների մասին: Հայոց եղեռնը դատապարտվեց ժամանակի հասարակական-քաղաքական և պետական նշանավոր շատ գործիչների կողմից՝ Ա. Ֆրանս, Ռ. Ռոլան, Ֆ. Նանսեն, Մ. Գորկի, Վ. Բրյուսով, Վ. Վիլսոն, Ժ. Կլեմանսո, Հ. Մորգենթաու և ուրիշներ:

• Ե՞րբ և ո՞ւմ կողմից է տրվել «ցեղասպանության» իրավական ձևակերպումը։ Ուրիշ ի՞նչ ժողովուրդներ գիտեք, որոնց նկատմամբ իրականացվել է ցեղասպանություն։

1948թ. դեկտեմբերի 9-ին Միավորված ազգերի կազմակերպության ընդունած <<Ցեղասպանության հանցագործությունը կանխարգելելու և պատժելու մասին>> կոնվենցիայով տրվեց իրավական ձևակեպումը:

Ըստ այդ փաստաթղթի՝ <<ցեղասպանություն են համարվում որևէ ազգային, ռասայական, էթնիկական կամ կրոնական խմբի լիակատար կամ մասնակի ոչնչացման նպատակով իրականացվող հետևյալ գործողությունները.
ա. այդպիսի խմբի անդամների սպանությունը
բ. խմբի անդամներին լուրջ մարմնական վնասվածք կամ մտավոր խանգարում հասցնելը
գ. որևէ խմբի համար դիտավորյալ այնպիսի կենսապայմանների ստեղծումը, որի նպատակն է նրա մասնակի կամ լիակատար ոչնչացումը
դ. խմբի ներսում ծննդաբերության կանխմանն ուղղված միջոցառումները
ե. երեխաների բռնի հանձնումը մարդկային մի խմբից մյուսին>>

Հյուսիսային Ամերիկայում բնիկ ժողովուրդների ցեղասպանությունը տարբերվում էր գաղութատիրական քաղաքականությունից: Անգլիական գաղութացումը սկսվեց 1607 թվականին, և մինչև 1830 թվականը ԱՄՆ-ը ստիպեց բնիկ բնակչությանը Միսիսիպիից արևմուտք: Դաժան տեղահանումները, ինչպիսին է Արցունքների արահետը, հանգեցրին զանգվածային մահերի. չերոկիների 50%-ը և այլ ցեղերի 25-35%-ը կործանվեցին։

Հոլոքոստը սկսվեց հրեական խանութների բոյկոտով և հասավ զանգվածային ոչնչացման: Նացիստները սպանեցին վեց միլիոն հրեաների՝ նպատակ ունենալով նրանց լիակատար ոչնչացնել։ Մյուս հալածյալ խմբերը ներառում էին գնչուներ, սլավոններ, քաղաքական այլախոհներ և կրոնական փոքրամասնություններ։ «Վերջնական լուծումը» տեսավ հրեաներին մեկուսացված գետտոներում, արտաքսվեցին և սպանվեցին համակենտրոնացման ճամբարներում:

Իսրայելի ռազմական գործողությունները Գազայում զանգվածային ավերածությունների պատճառ են դարձել՝ սպանելով տասնյակ հազարավորների և տեղահանելով բնակչության 90%-ին։ Ջրի, սննդի և առողջապահական համակարգերը փլուզվել են։ 2023 թվականի հոկտեմբերից 2024 թվականի հուլիսն ընկած ժամանակահատվածում Իսրայելը կատարել է գործողություններ, որոնք խախտում են Ցեղասպանության կոնվենցիան՝ նպատակ ունենալով ոչնչացնել պաղեստինցիներին սպանությունների, ծանր վնասների և կյանքին վտանգ սպառնացող պայմանների միջոցով:

• Ի՞նչ գիտեք «Նեմեսիս» գործողության մասին։ Ի՞նչ արդյունքներ այն ունեցավ։

«Նեմեսիս» գործողությունը 1920-ականներին գաղտնի առաքելություն էր՝ սպանելու Հայոց ցեղասպանության համար պատասխանատու թուրք առաջնորդներին: Այն կազմակերպել էին Արմեն Կարոն, Ահարոն Սաչակլեանը և Շահան Նատալին։

Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո օսմանյան ռազմական տրիբունալը մահապատժի է դատապարտել այդ առաջնորդներին ցեղասպանության մեջ ունեցած դերակատարության համար: Սակայն հետագայում նրանք ազատ արձակվեցին և կեղծ անուններով փախան Եվրոպա: 1920-ականների սկզբին Հայ Յեղափոխական Դաշնակցությունը (ՀՅԴ) Երևանում կայացած ժողովում որոշեց գաղտնի պատժել մեղավորներին։ 1920-1922 թվականներին հայ վրիժառուները հայտնաբերեցին նրանց և կատարեցին առաքելությունը:

Ի վերջո սպանվեցին բավականին շատերը՝ Ֆաթալի խան Խոյսկին, Թալաթ փաշան, Բիհբուդ խան Ջիվանշիրը, Սաիդ Հալիմ փաշան, դոկտոր Բահադդին Սաքըրը, Ջեմալ (Ջեմալ) Ազմին, Ջեմալ փաշան, Էնվեր փաշան։ Կային նաև հայ դավաճաններ՝ Մկրտիչ Հարությունյան, Վահե Իհսան (Եսայան), Հեմայակ Արամյանց։

Թեմա 13՝ Աշխարհաքաղաքականության ձևավորման պատմությունը.
ա/ «Աշխարհաքաղաքականություն» հասկացությունը, նախապատմությունը
բ/ Ժամանակակից աշխարհաքաղաքականության ձևավորումը
Դասագիրք՝ Հասարակագիտություն-11․ էջ 225-228/

Առաջադրանք

1․ Տնտեսության մեծ կախվածությունն արտաքին շուկայից չի կարող չազդել երկրների արտաքին քաղաքականության վրա։ Հատկապես ո՞ր բնական ռեսուրսների դերն է մեծ արտաքին քաղաքականության ոլորտում։ Մանրամասնե՛ք։

Հատկապես մեծ դեր արտաքին քաղաքականության ոլորտում ունեն նավթը, բնական գազը, ածուխը և թանկարժեք մետաղները։

2․ Աշխարհաքաղաքական կարևոր գործոններ են միջազգային հաղորդակցության ուղիները, առաջին հերթին Համաշխարհային օվկիանոսի միջազգային ջրերը միավորող ջրանցքներն ու նեղուցները։ Հատկապես ո՞ր ջրանցքների և ո՞ր նեղուցի աշխարհաքաղաքականության նշանակությունն է ավելի մեծ։ Մանրամասնե՛ք:

Լա Մանշը աշխարհի ամենածանրաբեռնված օվկիանոսային նավագնացության գիծն է:

Սուեզի և Պանամայի ջրանցքները կարևոր դեր են խաղում միջազգային առևտրում՝ ապահովելով խոշոր նավագնացային ուղիների կապն ու կրճատելով ծովային փոխադրման տևողությունը։

Հորմուզի նեղուցը առանձնանում է իր նշանակությամբ, քանի որ այն հանդիսանում է հիմնական անցումը Պարսից ծոցի նավթով հարուստ տարածաշրջանից՝ ազդելով համաշխարհային էներգետիկ շուկայի կայունության վրա։

Ընկեր Մարգարիտի և ընկեր Սամվելի հետ գնացինք Հայաստանի պատմության թանգարան՝ տեսնելու Անահիտ աստվածուհու բրոնզե արձանից պահպանված գլուխը և ձեռքերը, որոնք մինչ այս գտնվում էին Բրիտանիայի թանգարանում: Դրանք գտնվում էին մի գեղեցիկ ցուցասրահում և արձանի կողքերը նաև կային Անահիտի հետ կապված ուրիշ հնագույն գտածոներ՝ վզնոցներ, մատանիներ, կոպեկներ, փոքրիկ քանդակներ և շատ այլ իրեր: Մեր գիդը պատմեց ամեն ինչ այդ զարդերի, և, իհարկե, արձանի մասին, ինչից հետո մենք այցելեցինք կողքի սրահները, որտեղ արդեն հելենիզմից անցում էր կատարվում քրիստոնեություն: Այնուհետև շրջեցինք թանգարանի այլ սրահներով, տեսնելով այլ հետաքրքիր իրեր:

Այս այցելությունը, թեև կարճ էր, բայց շատ հետաքրքիր անցավ և ինֆորմացիայով լի:

Բանաձև՝ S_n = 2a₁ + (n-1) * d / 2 * n
կամ Sn = a₁+ an /2 * n

43. S₆ = a₁ + a₆/2 * n = -3+17/2 * 6 = 42
a₆ = a₁ + (6-1)d = -3 + 5d = -3 + 20 = 17
d = a₂ — a₁ = 1-(-3) = 4

45. S₈ = a₁ + a₈/2 * n = 2 + 23/2 * 8 = 100
a₈ = 2 + (8 — 1) * d = 2 + 7d = 2 + 21 = 23
d = a₂ — a₁ = 5 — 2 = 3

47. S10 = a₁ + a₁₀/2 * n = -2 + 34/2 * 10 = 160
a₁₀ = -2 + (10-1) * d = -2 + 9d = -2 + 36 = 34
d = a₂ — a₁ = 2 — (-2) = 4

Բանաձև՝ S_n ; an > 0

73. d = 15,5 — 17 = -1,5
an = a₁ + (n-1) * d > 0
17 + (n-1)(-1,5) > 0
17 — 1,5n + 1,5 > 0
-1,5n > -18,5
n < 18,5/1,5
n < 12,ɑ
a₁…..a₁₂ > 0
S₁₂ ; a12 > 0

Navigate Reading Rules at work/slide 69/ Most European Companies Ban Work Emails Outside working hours, slide 69, ex-es 4,
Try to make up a rule / strange, funny, creative,fair or unfair/ for the office, school..

4. Choose the correct options to complete the sentences.

1. Employers have been accused of taking advantage of their employees.
2. Employer’s expectations have been blamed for increasing working hours.
3. As a result, the government has prohibited employers from contacting workers outside office hours.
4. However, the new rules will not apply to all jobs.
5. Lawyers whose clients count on them at all times, will still be available out of hours.

A school rule

Every day students must sleep after lunch, like in kindergardens.

Հասարակագիտություն 11-Իրավունքի հիմունքներ

Դատական իշխանության համակարգը Հայաստանում․ Դատարան, Արդարադատություն, Փաստաբանական գործունեություն, Դատախազություն, ոստիկանություն

Դատական իշխանությունը դատարաններին պատկանող բացառիկ իրավունքն է հատուկ կարգով քննել և լուծել իրավական վեճերն օրինականության, մարդու իրավունքների պաշտպանության նպատակով:

Դատարանը պատասխանատու է արդարադատություն իրականացնելու համար։ Այն գործում է օրենքի հիման վրա և քննում է քաղաքացիական ու քրեական գործեր։ Դատավորները լսում են կողմերին, ուսումնասիրում ապացույցները և կայացնում որոշումներ՝ ապահովելով արդարություն։ Դատարանները նաև վերահսկում են օրենքների ճիշտ կիրառումը և պաշտպանում մարդկանց իրավունքները։

Արդարադատությունը իրականացնում է միայն դատարանը՝ օրենսդրական պահանջների ու ընթացակարգի խստագույն պահպանմամբ, և ուղղված է դատական գործեր քննելուն և լուծելուն: Դրա սկզբունքները ելակետային, առանցքային դրույթներ են, որոնք դրված են դատավարական գործոնեությունը կարգավորող օրենքների հիմքում:

Փաստաբանական գործունեությունը ոչ կառավարական հատուկ կազմակերպություն է, որն իրավաբանական օգնության միջոցով իրականացնում է մարդու իրավունքների խախտումների կանխումը, դրանց պահպանման համար երաշխիքների ստեղծումը, կենսագործման ճանապարհին եղած արգելքների վերացումը:

Դատախազությունն այլ պետական մարմիններից անկախ գործող, միասնական կենտրոնացված համակարգ է, որը ղեկավարում է գլխավոր դատախազը:

Ոստիկանությունը գործադիր իշխանության համակարգի պետական կառավարման մարմին է, որն իր առջև դրված խնդիրներն իրականացնելիս ունի օրենքով սահմանված հարկադրանք կիրառելու իրավունք:

Իրավաբանական տերմինների բառարան

Իրավաբանական տերմինների բառարանից դուրս գրել 5 իրավաբանական տերմին։

Ինկասացիա — կանխիկ դրամի և այլ արժեքների միջբանկային փոխադրումները, բանկերում դրանց ընդունման և հանձնման գործընթացը

Ցիստեռն — շարժական անոթ, մշտապես ամրացված վագոնի, ավտոմեքենային, կամ փոխադրման այլ միջոցներին, նախատեսված գազային, հեղուկ և այլ նյութերի փոխադրման և պահման համար

Աերոդրոմ — հողային տարածքը կամ ջրային տարածքը, որը նախատեսված է այդ տարածքում օդանավերի ժամանման, մեկնման և երթևեկության նպատակներով

Ոչ կանոնավոր փոխադրում` կազմակերպությունների կամ քաղաքացիների առանձին պատվերներով իրականացվող փոխադրում, որի իրականացման պայմանները յուրաքանչյուր դեպքում որոշվում են պատվիրատուի և փոխադրողի փոխհամաձայնությամբ

Ձայնային ճնշում — ձայնային տատանումների հետևանքով առաջացող օդի կամ գազի ճնշման փոփոխական բաղադրիչ

Թեմա՝ «Հայոց Մեծ եղեռնը»

• Ե՞րբ և որտե՞ղ էր կայացվել հայերին բնաջնջելու երիտթուրքերի որոշումը։ Պարզաբանե՛ք հայերի ցեղասպանության պատճառները։ Ի՞նչ դեր է խաղացել Բ․ Շաքիրի գլխավորած կազմակերպությունը հայկական ջարդերի իրագործման մեջ։

Հայերի ոչնչացման ծրագիրը երիտթուրքերի կուսակցությունը հաստատել էր 1910-1911թթ. Սալոնիկում կայացած գաղտնի խորհրդակցությունների և ժողովների ընթացքում: Այսինքն՝ հայերի հայրենազրկման և ոչնչացման ծրագիրը պետականորեն մշակվել ու նախապատրաստվել էր օսմանյան Թուրքիայի կողմից մինչև Առաջին աշխարհամարտը:

Հայերի բնաջնջումով, ըստ այդ ծրագրի, կփակվեր նաև Հայկական հարցը: Հայերի ցեղասպանություն պատճառների շարքում դեր է խաղացել նաև տնտեսական գործոնը: Հայ արդյունաբերողներն ու դրամատերերը կարողացել էին խոշոր կապիտալ կուտակել: Հայերի բնաջնջմամբ թուրքերը ազատվում էին անցանկալի մրցակիցներից ու տիրանալու նրանց ֆինանսական միջոցներին ու ունեցվածքին:

Երիտթուրքերի պարագլուխներից Բեհաէդդին Շաքիրի անմիջական ղեկավարությամբ ստեղծվաած <<Հատուկ կազմակերպություն>> մարմինը: Այստեղ հիմնականում ընդգրկվեցին բանտերից ազատված և քրեական անցյալ ունեցող հանցագործներ:

• Ներկայացրե՛ք Մեծ եղեռնի իրականացման փուլերը։ Ե՞րբ սկսվեցին համատարած կոտորածներն ու տեղահանությունը։

Հայերի ոչնչացման ծրագիրն գործադրվեց ամբողջ արևմտահայության նկատմամբ: Հայոց ցեղասպանության այդ փուլը հայտնի է Մեծ եղեռն անունով:
Երիտթուրքերն իրենց ծրագիրն իրականացրին քայլ առ քայլ: Սկզբնական ամիսներին հայերի կոտորածներ տեղի ունեցան Կովկասյան ճակատի մերձակա գոտում:

Թուրքական իշխանությունը նախ և առաջ ուզում էր վերացնել հայերի կռվելու ունակ ներուժը: Օսմանյան բանակ էր զորակոչվել ավելի քանի 300 հազար հայ: Շուտով նրանց մեկուսացնում են և խումբ առ խումբ վերացնում:

Մյուս քայլով երիտթուրքերը նպատակադրվել էին վերացնել հայության ազգային, քաղաքական և հոգևոր ղեկավար ուժերին ու գործիչներին: Առաջին ձերբակալությունները տեղի են ունենում 1914թ. հոկտեմբերին: 1915թ. ապրիլի 11 (24) և հաջորդած օրերին Կ. Պոլսում կալանավորվեց 2300-ից ավելի մարդ: Աքսորված հայ մտավորականների մեծամասնությունը դաժանորեն սպանվեց: Քչերը միայն փրկվեցին:

1915թ. ապրիլից սկսվեց նաև ցեղասպանական մեծածավալ գործողությունը. հայությունը ենթարկվեց կոտորածների, բռնի տեղահանության և աքսորի: Հարյուր հազարավոր հայերի կոտորեցին, մեծ թվով բռնի տեղահանվածներ սպանվեցին աքսորի ճանապարհին: Ողջ մնացածները հասան համակենտրոնացման ճամբարներ: Ցեղասպանությունը շարունակվեց նաև հաջորդ տարվա ընթացքում: Իրականացվում էր նաև հայերի բռնի մահմեդականացում:

Մեծ եղեռնը սկսվել է 1914թ. հոկտեմբերին և շարունակվել մինչև 1916թ. ամառը: 2,5 միլիոն հայերից 1,5 միլիոնը դարձավ Մեծ եղեռնի զոհ:

• Թվարկե՛ք Արևմտյան Հայաստանի և կայսրության այն բնակավայրերը, որտեղ կազմակերպվել են ինքնապաշտպանական մարտեր։ Նկարագրե՛ք մարտերը և վերհանե՛ք դրանց պատմական նշանակությունը։

Առաջին ինքնապաշտպանական կռիվները տեղի ունեցան Վանի նահանգում: Դրանք նաև տեղի ունեցան Շատախ գավառում, Վան քաղաքում, Տարոնում, Մուշում, Սասունում, Շապին Կարահիսարում, Սուետիա գավառում, Եդեսիայում և այլն:

Հայերը կարողացան որոշ քաղաքներում և գյուղերում զինված դիմադրություն կազմակերպել, որի արդյունքում տասնյակ հազարավոր մարդիկ փրկվեցին:

Թեմա 12՝ Ազգային շահեր
ա/ «Ազգ» հասկացության քաղաքական կողմերը
բ/ «Ազգային շահ» հասկացության քաղաքական բնութագրիչները
գ/ Ազգային շահերի դասակարգումը
Դասագիրք՝ Հասարակագիտություն-11, էջ 217-220

Առաջադրանք

1․ Փորձե՛ք բնորոշել «Ազգային շահ» հասկացությունը։

<<Ազգային շահ>> հասկացությունը ցույց է տալիս, թե ինչն է օգտակար և լավագույն որևէ երկրի (ժողովրդի) համար և՛ երկրի ներսում, և՛ մյուս պետությունների հետ ունեցած հարաբերություններում:

2․ Ի՞նչ գործոններ են ազդում ազգային շահերի ձևավորման վրա։

Ազգային շահերի ձևավորման վրա ազդում են տնտեսական, սոցիալական, ռազմական, քաղաքական և այլ գործոններ: Նաև որոշում է տվյալ ժողովրդի, երկրի ազգային պատմական փորձի բովանդակությունն ու բնույթը:

3․ Ի՞նչ խմբերի են բաժանվում ազգային շահերն ըստ իրենց նշանակության։ Ազգային ո՞ր շահերն են անվանում գլխավոր կամ հիմնական։

Ազգային շահերը տարբերվում են իրենց նշանակությամբ: Դրանք կարող են լինել՝

• կենսականորեն կարևոր (կամ գլխավոր) և երկրորդական
• երկարատև և ժամանակավոր

Գլխավոր ազգային շահերը որոշվում են կարևորագույն աշխարհաքաղաքական բնութագրիչներով՝ տվյալ պետության տեղն ու դերը միջպետական հարաբերությունների համակարգում, նրա վարկանիշները, ռազմական հզորությունը, իր ինքնիշխանությունը պաշտպանելու և դաշնակիցների անվտանգությունը երաշխավորելու կարևորությունները և այլն: