Գայանե Մխիթարյան՝ մաս I-ից էջ10-ից մինչև էջ 17

1. Մոլեկուլներ և նրանց շարժումը

Տարբերակ 1

I. Չի կարող: Կաթիլը կտարածվի այնքան ժամանակ, քանի դեռ շերտի հաստությունը չի հավասարվել յուղի ամենափոքր մասնիկների չափերին

Պատ.՝ 2:

II. Փոքրագույն մասնիկները, որոնցից կազմված են տարբեր նյութերը, կոչվում են մոլեկուլներ:

Պատ.՝ 2:

III. Նյութի փոքրագույն մանիկների բաղկացուցիչ մասերը կոչվում են ատոմներ:

Պատ.՝ 1:

IV. Դիֆուզիա տեղի է ունենում պինդ մարմիններում, հեղուկներում, գազերում:

Պատ.՝ 4:

V. Մոլեկուլների շարժման արագությունը մեծանում է, և դիֆուզիան արագ է կատարվում:

Պատ.՝ 3:

VI. Գոյություն ունի փոխադարձ ձգողություն և վանողություն

Պատ.՝ 1:

Տարբերակ 2

I. Իրարից չեն տարբերվում

Պատ.՝ 1:

II. Տարբերվում են միմյանցից

Պատ.՝ 2:

III. Նյութերի ինքնուրույն (առանց արտաքին ազդեցությունների) միմյանց խառնվելը

Պատ.՝ 3:

IV. Բոլոր նյութերի մոլեկուլները անընդհատ շարժվում են

Պատ.՝ 2:

V. Դիֆուզիա

Պատ.՝ 1:

VI. Մեծանում են երկու նյութերի մոլեկուլների շարժման արագությունները, և դիֆուզիան արագ է ընթանում

Պատ.՝ 2:

Տարբերակ 3

I. Մեծանում է

Պատ.՝ 2:

II. Կազմված են առանձին մասնիկներից

Պատ.՝ 1:

III. Մեծանում են

Պատ.՝ 2:

IV. Ինչքան ջերմաստիճանը բարձր է, այնքան դիֆուզիան արագ է ընթանում

Պատ.՝ 1:

V. Տաք ջրում արագությունն ավելի մեծ է, քան սառը ջրում

Պատ.՝ 3:

VI. Իրար շատ մոտենալու դեպքում միմյանց վանում են

Պատ.՝ 3:

Տարբերակ 4

I. Ջրի մանիկների միջև կան միջմոլեկուլային տարածքներ, որտեղ էլ տեղավորվում են սպիրտի մասնիկները:

Պատ.՝ 3:

II. Երկու ատոմ թթվածնից

Պատ.՝ 3:

III. Երկու ատոմ ջրածնից

Պատ.՝ 4:

IV. Երկու ատոմ ջրածնից և մեկ ատոմ թթվածնից

Պատ.՝ 1:

V. Գազերում

Պատ.՝ 4:

VI. Ամռանը ավելի արագ, քան ձմռանը

Պատ.՝ 2:

2. Նյութի երեք վիճակը

Տարբերակ 1

I. Մոլեկուլները դասավորված են կանոնավոր և տատանվում են հավասարակշռության դիրքի շուրջը

Պատ.՝ 3:

II. Ունեն որոշակի ծավալ, ընդունում են անոթի ձևը, քիչ են սեղմվում

Պատ.՝ 1, 3, 4:

III. Կմեծանա երկու անգամ

Պատ.՝ 1:

IV. Գազ

Պատ.՝ 1:

V. Միայն պինդ վիճակում

Պատ.՝ 1:

Տարբերակ 2

I. Մոլեկուլները դասավորված են կանոնավոր և տատանվում են իրենց դիրքերի շուրջը

Պատ.՝ 3:

II. Գրավում են իրենց հատկացված ողջ ծավալը, հեշտ են սեղմվում, չունեն սեփական ձև

Պատ.՝ 1, 4, 5:

III. Չի փոխվի

Պատ.՝ 3:

IV. Պինդ մարմին

Պատ.՝ 3:

V. Բոլոր երեք վիճակներում

Պատ.՝ 4:

Տարբերակ 3

I. Մոլեկուլները դասավորված են մոլեկուլի չափերը մի քանի անգամ գերազանցող հեռավորությունների վրա և շարժվում են անկանոն

Պատ.՝ 2:

II. Դժվար են փոխում ձևը, պահպանում են իրենց ձևը, դժվար են սեղմվում

Պատ.՝ 1, 3, 5

III. Կմեծանա 2 անգամ

Պատ.՝ 1:

IV. Այդպիսի նյութ գոյություն չունի

Պատ.՝ 4:

V. Միայն հեղուկ վիճակում

Պատ.՝ 2:

Տարբերակ 4

I. Մոլեկուլները շարժվում են անկանոն

Պատ.՝ 3:

II. Ունեն որոշակի ծավալ, քիչ են սեղմվում

Պատ.՝ 1, 4:

III. Չի փոփոխվի

Պատ.՝ 3:

IV. Պինդ մարմին

Պատ.՝ 3:

V. Բոլոր երեք վիճակներում

Պատ.՝ 4:

 Սովորել. Է.Ղազարյանի դասագրքից էջ98-ից մինչև էջ114

1.Ինչի՞ց են բաղկացած ֆիզիկական մարմինները

Ֆիզիկական մարմինները բաղկացած են մեկ կամ մի քանի նյութից:

2.Ինչպիսի՞ կառուցվածք ունի նյութը

Նյութը կազմված է առանձին, շատ փոքր մասնիկներից, որոնց միջև ազատ տարածություններ կան:

3.Ինչպե՞ս են անվանում նյութի մասնիկները

Նյութի մասնիկներն անվանում են ատոմներ:

4.Ո՞ր նյութն են անվանում տարր 

Միևնույն տեսակի ատոմներից բաղկացած նյութն անվանում են տարր:

5.Ի՞նչ է մոլեկուլը

Ատոմները, միավորվելով, ստեղծում են կայուն բաղադրությամբ նոր մասնիկներ՝ բաղկացած երկու կամ ավելի ատոմից։ Այդ մասնիկներն անվանում են մոլեկուլներ։

6.ի՞նչ է դիֆուզիան

Նյութերի ինքնաբերական խառնման երևույթը կոչվում է դիֆուզիա։

7.Ինչպե՞ս է ընթանում դիֆուզիան գազերում, հեղուկներում և պինդ մարմիններում

Գազերում դիֆուզիան ընթանում է շատ ավելի արագ, քան հեղուկներում։ Պինդ մարմիններում այն ընթանում է ավելի դանդաղ, քան հեղուկներում։

8.Ինչպե՞ս է ջերմաստիճանի փոփոխությունը ազդում դիֆուզիայի արագության վրա:

Ջերմաստիճանը բարձրացնելիս դիֆուզիայի երևույթն ընդանում է ավելի արագ:

1. Նախադասությունների մեջ անհարկի կրկնվող բառերն ու բառակապակցությունները փոխարինիր կա՛մ համապատասխան դերանուններով, կա՛մ հոմանիշենրով, կա՛մ էլ  դո՛ւրս հանիր: Տրված և ստացված նախադասությունները համեմատի՛ր:

Նա արդեն պատկերացնում էր հոյակապ, մեծ գազանին, գազանի հետքից դատելով, պետք է որ մեծ գազան լիներ:
Ըստ հնդկական հավատալիքների` մեհյանի շենքը համապատասխանում է մարդու մարմնին: Եվ եթե մեհյանի կառուցումը չի ավարտվել, կամ մեհյանի որևէ մասը վատ է կառուցվել, ապա կառուցողի մարմնի համապատասխան մասերը կհիվանդանան:
Այդ սալերը, սալերից ամեն մեկը մի քանի տասնյակ տոննա է կշոում, դասավորված են կողք կողքի: Կարծես թե մի քանի տոննայանոց սալերը ոչ թե գահավիժել են վիթխարի բարձունքից, այլ ինչ-որ մեկի կողմից են շարվել: Սալերը նույնիսկ ավազի մեջ չեն թաղվել և նույնիսկ քերծվածքներ չունեն:

Նա արդեն պատկերացնում էր հոյակապ, մեծ գազանին, նրա հետքից դատելով, պետք է որ մեծ լիներ:
Ըստ հնդկական հավատալիքների` մեհյանի շենքը համապատասխանում է մարդու մարմնին: Եվ եթե դրա կառուցումը չի ավարտվել, կամ որևէ մասը վատ է կառուցվել, ապա կառուցողի մարմնի համապատասխան մասերը կհիվանդանան:
Այդ սալերը, դրանցից ամեն մեկը մի քանի տասնյակ տոննա է կշռում, դասավորված են կողք կողքի: Կարծես թե մի քանի տոննայանոց քարերը ոչ թե գահավիժել են վիթխարի բարձունքից, այլ ինչ-որ մեկի կողմից են շարվել: Դրանք նույնիսկ ավազի մեջ չեն թաղվել և անգամ քերծվածքներ չունեն:

2. Տեքստի մեջ անհարկի կրկնվող բառերն ու բառակապակցությունները։ փոխարինի՛ր կա՛մ համապատասխան դերանուններով, կա՛մ հոմանիշներով, կա՛մ էլ դուրս հանիր: Տրված և ստացված տեքստերը համեմատի՛ր:

Տիեզերքում կան գերծանր նյութեր և գերթեթև նյութեր:
Պարզվում է` ամենածանր նյութի խտությունից միլիարդ անգամ մեծ է Սիրիուսի (Լուսաստղի) արբանյակը կազմող գերծանր նյութի խտությունր: Արբանյակը ամենահանելուկային աստղերից մեկն է: Այդ աստղի վրա մակերևույթի ջերմությունը մոտ տասնհինգ հազար աստիճան է: Այդ աստղի ձգողական ուժը չափազանց մեծ է: Եթե այդ աստղը կազմող նյութից վերարկուի կոճակի մեծության կշռաքար պատրաստեն, կշռաքարը կշեռքի նժարի վրա երկաթուղային ամբողջ գնացքին կհավասարակշռի:

Տիեզերքում կան գերծանր և գերթեթև նյութեր:
Պարզվում է` ամենածանրի խտությունից միլիարդ անգամ մեծ է Սիրիուսի (Լուսաստղի) արբանյակը կազմող գերծանր նյութի խտությունը: Արբանյակը ամենահանելուկային աստղերից մեկն է: Նրա մակերևույթի ջերմությունը մոտ տասնհինգ հազար աստիճան է: Այդ աստղի ձգողական ուժը չափազանց մեծ է: Եթե այն կազմող նյութից վերարկուի կոճակի մեծության կշռաքար պատրաստեն, այն կշեռքի նժարի վրա երկաթուղային ամբողջ գնացքին կհավասարակշռի:

1. Քերականորեն վերլուծում ենք նախադասությունները:
   • Որոշում ենք՝ յուրաքանչյուր բառն ինչ խոսքի մասի է:
   • Որոշում ենք՝ յուրաքանչյուր բառն ինչ պաշտոն ունի նախադասության մեջ:

1. Երբ մտավ շուկա, փորձված աչքերով չափեց հրապարակը և զինվորների ու խանութպանների եռուզեռում մի անկարգություն նկատեց, որ նրան դուր չեկավ։
   
   Երբ — դերանուն, ժամանակի պարագա
   մտավ — բայ, ստորոգյալ
   շուկա — գոյական, տեղի պարագա
   փորձված — բայ, որոշյալ
   աչքերով — գոյական, միջոցի խնդիր
   չափեց — բայ, ստորոգյալ
   հրապարակը — գոյական, ուղիղ խնդիր
   և — շաղկապ
   զինվորների — գոյական, հատկացուցիչ
   ու — շաղկապ
   խանութպանների — գոյական, հատկացուցիչ
   եռուզեռում — գոյական, տեղի պարագա
   մի — դերանուն, որոշիչ
   անկարգություն — գոյական, ուղիղ խնդիր
   նկատեց — բայ, ստորոգյալ
   որ — դերանուն, ենթակա
   նրան — դերանուն, հանգման խնդիր
   դուր չեկավ — բայ, ստորոգյալ
   
2. Գեր ու կլոր տղամարդ էր նա և հևում էր փուքսի պես. քրտնքի կաթիլները շարվել էին նրա չեչոտ, կարմիր երեսին։
   
   գեր — ածական, որոշիչ
   ու — շաղկապ
   կլոր — ածական, որոշիչ
   տղամարդ էր — գոյական, ստորոգյալ
   նա — գոյական, ենթակա
   և — շաղկապ
   հևում էր — բայ, ստորոգյալ
   փուքսի — գոյական, հատկացուցիչ
   պես — կապ
   քրտնքի — գոյական, հատկացուցիչ
   կաթիլները — գոյական, ենթակա
   շարվել էին — բայ, ստորոգյալ
   նրա — դերանուն, հատկացուցիչ
   չեչոտ — ածական, որոշիչ
   կարմիր — ածական, որոշիչ
   երեսին — գոյական, տեղի պարագա
   
3. Տարօրինակ թվաց մի վայրկյան այն խռովությունը, որ ընկել էր իր սիրտը, և պատուհաններում հանգիստ դրած այն ծաղկի փայտե թաղարները, որ հաճախ լվանալուց ճերմակել՝ փայլում էին, կամ սենյակի երեք պատերի տակով փռած մինդարներն ու պատերին կպցրած երկար բարձերը անվրդով պատմում էին խաղաղ հրավերքների, ուրախ հարսանիքների, անխռով օրերի մասին։

տարօրինակ — ածական, որոշիչ
թվաց — բայ, ստորոգյալ
մի — դերանուն, որոշիչ
վայրկյան — գոյական, ժամանակի պարագա
այն — դերանուն, որոշիչ
խռովությունը — գոյական, ենթակա
որ — դերանուն, ենթակա
ընկել էր — բայ, ստորոգյալ
իր — դերանուն, հատկացուցիչ
սիրտը — գոյական, տեղի պարագա
և — շաղկապ
պատուհաններում — գոյական, տեղի պարագա
հանգիստ — ածական, ձևի պարագա
դրած — բայ, որոշիչ
այն — դերանուն, որոշիչ
ծաղկի — գոյական, հատկացուցիչ
փայտե — ածական, որոշիչ
թաղարները — գոյական, ուղիղ խնդիր
որ — դերանուն, ենթակա
հաճախ — մակբայ, շամանակի պարագա
լվանալուց — բայ, պատճառի պարագա
ճերմակել — բայ, ստորոգյալ
փայլում էին — բայ, ստորոգյալ
կամ — շաղկապ
սենյակի — գոյական, հատկացուցիչ
երեք — թվական, որոշիչ
պատերի — գոյական, հատկացուցիչ
տակով — գոյական, տեղի պարագա
փռած — բայ, որոշիչ
մինդարներն — գոյական, ենթակա
ու — շաղկապ
պատերին — գոյական, հանգման խնդիր
կպցրած — բայ, որոշիչ
երկար — ածակամ, որոշիչ
բարձերը — գոյական, ենթակա
անվրդով — ածական, որոշիչ
պատմում էին — բայ, ստորոգյալ
խաղաղ — ածական, որոշիչ
հրավերքների — գոյական, հատկացուցիչ
ուրախ — ածական, որոշիչ
հարսանիքների — գոյական, հատկացուցիչ
անխռով — ածական, որոշիչ
օրերի մասին — գոյական, կապ, վերաբերության խնդիր

Մեզ այս շաբաթ այցելել էին վրացիները: Այս շաբաթը շատ հետաքրքիր անցավ:

Առաջին օրը մենք հանդիպեցինք քոլեջում: Այնտեղ վրացիները մեզ սովորեցնում էին իրենց ազգային պարերը: Մեզ շատ դուր եկավ: Նրանց պարերը շատ գեղեցիկ են և ակտիվ:

Երկրորդ հանդիպմանը նրանք խաղում էին ֆուտբոլ մեր դպրոցի ֆուտբոլային թմի հետ: Հետո մենք հանդիպեցինք մեր դպրոցի փոքր դահլիճում և ծանոթացանք իրար հետ: Նրանց մեզ պատմեցին իրենց, պարի խմբի և այլ բաների մասին:

Վերջին անգամ մենք հանդիպեցինք ուրբաթ օրը: Օրվա սկզբում նրանք քոլեջում էին՝ պարապում էին մեդիաուրբաթի համար, քանի որ նրանք մեզ հետ մեդիաուրբաթին էին մասնակցելու: Հետո հանդիպեցինք Ավագ դպրոցի ընթերցասրահում՝ Վրաստանի դեսպանի հետ: Բոլորը նորից ներկայացան և զրուցեցին: Եվ վերջին անգամ մեր հանդիպումը եղավ մեդիաուրբաթին: Վրացիներն իրենց ազգային պարերը պարեցին:

Այս հանդիպումներն ինձ շատ դուր եկան: Շատ հետաքրքիր էր ծանոթանալ վրացիների հետ: Շատ եմ ուզում նորից հանդիպել: : )

Սննդի բաղադրամասերը և դրանց նշանակությունը, Մարսողության նշանակությունը, մարսողական համակարգի կառուցվածքը: Սովորում մարսողությունը աղիներում:

Պատրաստել ուսումնական նյութեր:Մարսողությունը մարսողական ուղղու տարբեր բաժնիններում:

Տասնմեկերորդ ողի մակարդակին գտնվում է ստամոքսը, որն իրենից ներկայացնում է մարսողական խողովակի մի մասը: Այն ունի 2 լիտր տարողություն: Ստամոքսը բաղկացած է երեք շերտից՝ շարակցական, մկանային և ներքին լորձաթաղանթային: Լորձաթաղանթը առաջացնում է ծալքեր, որտեղ բացվում են ստամոթսահյութ արտադրող գեղձերի ծորանները: Ստամոքսահյութը թափանցիկ հեղուկ է, որը պարունակում է լորձ, մարսողական ֆերմենտներ և աղաթթվի կես տոկոսանոց լուծույթ: Այդ թթուն ակտիվացնում է մարսողական ֆերմենտները և սպանում է բակտերիաներին: Լորձը պաշտպանում է ստամոքսը ինքնամարսումից: Մարսողության մեջ առաջնային դեր ունի պեպսին ֆերմենտը, որը լուծում է բարդ սպիտակուցները մինչև պարզերը: Ընկնելով ստամոքս, սնունդը կուտակվում է այնտեղ մի քանի ժամով և այդ ընթացքում ստամոքսի պատի մկանները տրորում են սնունդը: Այն խառնվում է ստամոքսահյութի հետ և ունենում է ապուրի կոնսիստենցիա: Դրանից հետո սնունդը անցնում է սֆինկտորներով շրջապատված անցքով դեպի բարակ աղիք:
Բարակ աղիքը ունի 5-6 մետր երկարություն և բաղկացած է երեք մասից՝ տասներկումատնյա աղուց, աղիչ աղուց և զստաղուց:
Օրգանիզմի ամենամեծ օրգանը լյարդն է: Նրա զանգվածը կազմում է 1,5 կգ: Գտնվում է աջից՝ ստոծանու տակ: Նրա ստորին հատվածում գտնվում է լեղապարկը, որը պարունակում է լեղի: Այն իրենից ներկայացնում դեղնականաչավուն թանձր հեղուկ: Այն ակտիվացնում է մարսողական ֆերմենտները, լուծում է ճարպերը, ուժեղացնում է աղիների պերիստալտիկան: Լյարդը մասնակցում է լեղի, վիտամին A-ի արտադրության մեջ, ազդում է արյունաստեղծման վրա, չեզոքացնում է թունավոր նյութերը:
Բարակ աղիքում սնունդը պերիստալտիկայի հաշվին խառնվում է մարսողական հյութի հետ: Հետո շարժվում է դեպի հաստ աղիք:

Ստեղծագործում ենք։

• Թե երազներս իրական դառնան…
• Թե գարունները գան ու չգնան…
• Թե անկեղծանամ ինքս ինձ հետ…
• Թե օրերն այս նկարեի…
• այլ

Թե երազներս իրական դառնան…

Երևի ամեն մեկն ունի երազանք և ուզում է, որ այն իրականանա: Ես նույնպես շատ երազանքներ ունեմ, օրինակ՝ ապրել ուրիշ երկրում, շատ ճամփորդել, լավ ապագա ունենալ, որոշ իրեր ունենալ և այլն: Իհարկե, շատ կուզենայի, որ իմ երազանքները իրականանան, բայց և գիտեմ, որ որոշները անհնար է, որ իրականանան, կամ, շատ դժվար է դրանց հասնել: Եթե մեր բոլորիս երազանքները իրական դառնան, իմ կարծիքով, մեր կյանքը կդառնա ավելի անհետաքրքիր, քանի որ չունենք նպատակ՝ երազանք, որին ուզում ենք հասնել:

Առաջադրանքներ՝ 156, 157, 159, 160, 161

ա)

<AOB = 60^o

բ)

<AOB = 90^o

գ)

<AOB = 120^o

դ)

<AOB = 180^o

ա)

<AOB = 60^o

AO = 16

<A + <B = 180 — <O = 180 — 60 = 120^o

<A = <B = 120 : 2 = 60^o

Քանի որ բոլոր կողմերը հավասար են, ուրեմն՝

AB = AO = 16

բ)

AB = AO + OB = 2AO = 16 * 2 = 32

∪AC = 57^o

∪BD = 63^o

AO = OB = CO = DO = 12

<COD = 180 — (AC + BD) = 180 — (57 + 63) = 60^o

<C + <D = 180 — <COD = 180 — 60 = 120^o

<C = <D = 120 : 2 = 60^o

Բոլոր կողմերը հավասար են, այսինքն՝

CD = CO = 12

ա)

<ABC = ∪AC : 2 = 48 : 2 = 24^o

բ)

<ABC = ∪AC : 2 = 57 : 2 = 28,5^o

գ)

<ABC = ∪AC : 2 = 90 : 2 = 45^o

դ)

<ABC = ∪AC : 2 = 124 : 2 = 62^o

ե)

<ABC = ∪AC : 2 = 180 : 2 = 90^o

x = (360 — (152 + 80)) / 2 = 128/2 = 64^o

x = (360 — (125 + 30 * 2)) = 175^o

x = (360 — (112 + 180)) / 2 = 68/2 = 34^o

x = (360 — (215 + 20 * 2)) = 105^o

Առաջադրանքներ

1․Որքա՞ն է ներգծյալ անկյունը, որը հենված է 230° աստիճանային չափով աղեղի վրա:

230^o : 2 = 115^o

2․Որքա՞ն է կենտրոնային անկյունը, եթե նրան համապատասխանող ներգծյալ անկյունը 38° է:

∪EF = 2 * <D = 2 * 38^o = 76^o

<EOF = ∪EF = 76^o

3․Դիցուք CAB անկյունը 11° է:

Որքա՞ն է CnB աղեղի աստիճանային չափը՝ 

Հաշվիր DC լարի երկարությունը, եթե՝

AM =1մմ

MB =6մմ

CM=2մմ

AM * MB = CM * DM = 1 * 6 = 2 * DM

6 = 2MD

DM = 6/2 = 3մմ

DC = DM + CM = 3 + 2 = 5մմ

7․Հաշվիր AOB եռանկյան անկյունները, եթե ∪AnB=122°

 ……………………………….n

<AOB = ∪AnB = 122^o

<OAB = <OBA = (180 — 122) : 2 = 58 : 2 = 29^o

• Ընտրել թեմաներից մեկը, գրել պատմվածքի վերլուծությունը:
  • Ավելորդը պատմվածքում
  • Հաճի աղայի կերպարը պատմվածքում
  • Սրբունի կերպարը պատմվածքում
  • Վտանգված մարդու մտորումները
  • Հաճի աղայի ընտանիքի արդարացումները և Սրբունը
  • այլ

Հաճի աղայի կերպարը պատմվածքում

Հաճի աղան եղել էր իր շրջապատում շատ հարգված, բայց մեծամիտ: Նրան միշտ թվում էր, որ ինքը լավ մարդ է, բայց դժվար իրավիճակում նա իրեն անազնիվ պահեց: Նա Սրբունին մենակ թողեց՝ առանց օգնության, քանի որ նրա կարծիքով Սրբունը նրա համար ավելորդ բեռ էր: Հաճի աղայի համար կյանքում ամենակարևորը նրա հարստությունն ու ունեցվածքն էր, իսկ այն, ինչ նրան օգուտ չէր բերում, նա ավելորդ էր համարում: Երբ նա թողնում է իր քրոջը, նա սկզբում արդարացնում էր իրեն, որ քույրը հիվանդ է և այսպես թե այնպես մահանալու էր, բայց հետո նա զղջում է իր արածի մասին և գիտակցում է իր սխալը: Հաճի աղան մտածում է, որ փող տալով աղքատներին, նա կարող է ինքը իրեն օգնել և ազատվել մեղքի զգացումից: