Նախագիծ՝Քիմիական տարրերի անվանումների առաջացում 
Նպատակը՝

1. տեղեկություններ հավաքելով տարրերի մասին համացանցից սովորել քիմիական տարրերի նշանները,պարզել նրանց անվանումների առաջացումը և նրանց հայտնագործման պատմությունը:

Ընթացքը  ՝մի խումբ սովորողներ կգտնի տասը տարրեր,որոնք իրենց անունները ունեն աշխարհագրական ծագում,մյուս խումբը՝տասը տարր հայտնի գիտնականների անուններից և երրորդ խումբը՝կընտրի տասը այլայլ տարրեր: Բացի անվանումներից սովորողները հետաքրքիր տեղեկություններ կփնտրեն այդ տարրերի մասին՝

• հայտնագործման պատմությունը
• տարածվածությունը 
• հատկությունները
• կիրառումը                                                                                                     
  • Աշխատանքները սովորողները կտեղադրեն իրենց բլոգներում և միջինի ենթակայքում: Տևողությունը մեկ ամիս:

Ֆրանսիում (Fr)

Ֆրանսիումը հայտնաբերել է Մարգարիտա Պերեյը 1939 թվականին: Նա տարրը անվանել է իր հայրենիքի՝ Ֆրանսիայի անունով: Բայց ավելի շուտ տարրը կանխագուշակել էր Մենդելեևը: Տարրը աստատից հետո ամենաքիչ հանդիպող տարրն է բնության մեջ: Ֆրանսիումի ընդանուր քանակը ամբողջ երկրակեղևի վրա կազմում է 340գ:

Կալցիում (Ca)

Քիմիական տարի անվանումը ծագել է լատ.՝ calx բառից: Տարրը հայտնաբերել է անգլիացի քիմիկոս Հումֆրի Դեյվին 1808թ-ին, կալցիումը մետաղական էլեկտրոլիզի ենթարկելով։ 1789թ-ին Ա. Լավուազիեն հաստատեց, որ կիրը բարդ նյութ է, իսկ 1808թ-ին Հ. Դևին խոնավ հանգած կրի և սնդիկի օքսիդի խառնուրդը սնդիկի էլեկտրոդով էլեկարոլիզի ենթարկելիս ստացավ կալիումի ամալգամը, որից սնդիկը հեռացնելիս անջատեց մետաղ և անվանեց “կալցիում”:

Ռութենիում (Ru)

Ռութենիումը հայտնաբերել է Կազանի համալսարանի պրոֆեսոր Կ․ Կ․ Կլաուսը 1844թ-ին, բնածին պլատինի մաքրման մնացորդներում։ Անվանել են ի պատիվ Ռուսաստանի։ Ռութենիում տարրի անվանումը առաջարկել է Գ. Վ. Օզաննի կողմից 1828 թվականին։ Ռութենիումը հազվագյուտ և ցրված տարր է:

Բրոմ (Br)

Բրոմը հայտնաբերել են Ժ. Բալարը և Ս. Լևիգը 1826 թվականին։ Այս բացահայտման շնորհիվ Բալարը անունը հայտնի դարձավ ամբողջ աշխարհում։ Տարրի անվանումը ծագել է հին հունարենից և այն նշանակում է տհաճ հոտ, գարշահոտ: Հանդիպում է բյուրեղների ձևով՝ քլորիդների նստվածքներում, ծովաջրում, աղի լճերում, աղահանքերի ու նավթահանքերի հետ կապ ունեցող ստորգետնյա ջրերում։

Սիլիցիում (Si)

Սիլիցիումը հայտնաբերել են ֆրանսիացի քիմիկոսներ Ժ․ Գեյ-Լյուսակը և Լ․ Թենարը 1811թ-ին: Անջատել և նոր տարր լինելը հաստատել է Ի․ Բերցելիուսը 1825թ-ին։ Սիլիցիումը ամենատարածված տարրերից է՝ տարածվածությամբ երկրորդն է, թթվածնից հետո։ Մաքուր վիճակում առաջին անգամ հայտնաբերվել է 1811թ-ին ֆրանսիացի գիտնական Ժոզեֆ Լուի Գեյ-Լյուսակի և Լուի Ժակ Թենարի կողմից։

Էյնշտեյնիում (Es)

Անվանվել է ի պատիվ Ալբերտ էյնշտեյնի (1955)։ Էյնշտեյնիումի 246—254 զանգվածի թվերով իզոտոպները a-ճառագայթիչներ են։ Էյնշտեյնիումը քիմիական հատկություններով, որոնք քիչ են ուսումնասիրված, նման է հոլմիումին։ Այլ եռարժեք ակտինիդների նման, էյնշտեյնիումը համատեղ նստեցվում է LaF₃-իh և La (OH)₃-ի հետ և լուծահանվում։ Ետուրանային մյուս տարրերից էյնշտեյնիումը անջատում են իոնափոխանակության և լուծահանման միջոցով։

Կալիֆոռնիում (Cf)

1950 թվականին Կալիֆորնիայի Բերկլի համալսարանի գիտնականներ՝ Ս. Թոմպսոնը, Ա. Դիորսոնը, Կ. Ստրիթը և Գ. Սիբորգը առաջին անգամ ստացել են այս տարրը, ըստ 242Cm(a,n)245Cf միջուկային ռեակցիայի։ Անվանվել է ի պատիվ հայտնադործման տեղի (Կալիֆոռնիա, ԱՄՆ)։

Ամերիցիում (Am)

Ամերիցիումն առաջին անգամ ստացվել է 1944-1945 թվականների մի խումբ ամերիկացի հետազոտողների կողմից (Գ. Սիբորգ, Ռ. Ջեյմս, Լ. Մորգան, Ա. Գիորսո)՝ պլուտոնիում-239-ը նեյտրոններով ճառագայթելով։ Պլուտոնիում-239-ի միջուկը նեյտրոն կլանելուց հետո ենթարկվում է β վերափոխման, ինչի արդյունքում ստացվում է ամերիցիում-240։ Անվանումը ստացվել է «Ամերիկա» բառից՝ նույն սկզբունքով, ինչ Եվրոպիումը, որը լանթանոիդների ընտանիքում զբաղեցնում է նույն՝ 6-րդ տեղը, ինչպես ամերիցիումը՝ ակտինոիդների ընտանիքում։

Ֆերմիում (Fm)

Առաջինը հայտնաբերվել է 1952 թվականին ամերիկացի ֆիզիկոսներ Ա․ Գիորսոի, Ս․ Թոմպսոնի և Զ․ Հիգինսի կողմից։ Անվանվել է ի պատիվ Էնրիկո Ֆերմիի։ Արհեստականորեն ստացված ռադիոակտիվ տարր է, պատկանում է ակտինիդների շարքին։

Ունբիհեքսիում (Ubh)

«Ունբիհեքսիում» բառը կազմված է լատիներեն և հունարեն թվականների արտասանությամբ , և նշանակում է «մեկ-երկու-վեց» (լատիներեն «հարյուր քսանվեցերորդը» ուրիշ կերպով է կազմվում)։ Ենթադրվում է, որ ապագայում անվանումը կփոխվի։

Առաջադրանքներ՝

1․ Նշիր առաջին աստիճանի 4x−4=6x−5 հավասարման անհայտի գործակիցը: Ընտրիր ճիշտ պատասխանը:

• 4
• 1
• −6
• −2

2․Ընտրիր 3(2x+1)=−1 հավասարման ազատ անդամը:

• 4
• 6
• −1
• 3

3․ 10+x/-17 արտահայտության արժեքը հավասար է զրոյի, եթե x=-10

0/-17=0

4․Հետևյալ 1/3x=-2 հավասարման արմատը հավասար է x=-2:1/3

x=-2:1/3=

5․Արդյո՞ք 8-ը հանդիսանում է n+8=0 հավասարման արմատ: 

• այո
• ոչ

6․Արդյո՞ք −2-ը հանդիսանում է 3z+6=0 հավասարման արմատ:

• ոչ
• այո

7․Գտիր 3u+6=0 հավասարման արմատը:

3*-2+6=0

8․Տրված թվերից ո՞րն է 2x−8=0 հավասարման արմատը: 

• −4
• 2
• 4
• 8
• −2

9․Գտիր 3−2x=3(x−1) հավասարման ազատ անդամը:

• 6
• 3
• 1
• −5

10․Լուծիր տրված հավասարումը՝ 2(x+11)=0

2(x+11)=2x+22=0

2x=-22

x=-11

11․Նշիր առաջին աստիճանի −x−3=2(x+4) հավասարման անհայտի գործակիցը:

• −1
• 11
• 2
• −3

12․Գտիր հետևյալ 3x=x հավասարման ազատ անդամը: 

• −3
• 1
• 3
• 0

13․x փոփոխականի ո՞ր արժեքի դեպքում է 6x−18 տարբերության արժեքը հավասար 0-ի:

3

Տանը՝ 291, 293, 295-ի մնացածը

բ) m(a-b)-n(b-a)+(3a-3b)=(a-b)(m+n+3)

ե) (-am-bm)+(3a+3b)-(x²a+x²b)=(a+b)(m+3-x²)

բ) 25x²-1=(5x-1)(5x+1)

դ) 100a²-0,25b²=(10a-0,5b)(10a+0,5b)

զ) m⁶-n⁶=(m³-n³)(m³+n³)

ը) 1 9/16 a¹⁰-0,01b²=25/16a¹⁰-0,01b²=(5/4a⁵-0,1b)(5/4a⁵+0,1b)

թ) x⁴-y⁴=(x²-y²)(x²+y²)

բ) 27+8x³=(3+2x)(9+6x+4x²)

գ) 8m³-n³=(2m-n)(4m²+2mn+n²)

ե) x⁹-125=(x³-5)(x⁶+5x³+25)

զ) 64a³+b⁶=(4a+b²)(16a²+4ab²+b⁴)

ը) 8/27+n³=(2/3+n)(4/9+2/3n+n²)

թ) 0,125-27x³=(0,5-3x)(0,25+1,5x+9x²)

ա) (x+y)+a(x+y)-2(x+y)=(x+y)(a+1-2)

գ) (2m-6n)+(xm-3xn)-y(3n-m)=(m-3n)(2+x+y)

դ) (6x-15y)-(5y-2x)+(2ax-5ay)=(2x-5y)(3+1+a)

ա) 9a²-4=(3a-2)(3a+2)

գ) 1/4m²-16n²=(1/2m-4n)(1/2m+4n)

ե) x¹²-y²=(x⁶-y)(x⁶+y)

է) 2 1/4-c⁴=(1 1/2-c²)(1 1/2+c²)

ա) a³-27=(a-3)(a²+3a+9)

դ) 1+y⁶=(1+y²)(1+y²+y⁴)

է) 1/8-m¹²=(1/2-m⁶)(1/4+1/2m⁵+m⁷)

Առաջին պարապմունք

Բյուզանդիայի քաղաքականությունը Հայաստանում․ Սելջուկ թուրքերի արշավանքներ

Տիրանալով Հայաստանի մեծ մասին՝ Բյուզանդիան առաջին հերթին ձգտում էր հնազանդ պահել երկիրը: Այդ նպատակով բյուզանդական կառավարիչներն աշխատում էին թուլացնել Հայաստանի ռազմական ուժերը: Հայ իշխաններին ընդարձակ կալվածքներ էին տալիս, տիտղոսներ շնորհում և տեղափոխում կայսրության խորքերը: Հայաստանում մնում էին միայն բյուզանդացիներին հավատարիմ հայ ազնվականները: Բնակչությունը պարտավոր էր բազմազան հարկեր վճարել, մասնակցել բերդերի ու քաղաքների պարիսպների ամրացմանը, ճանապարհների անցկացմանը: Բյուզանդական պաշտոնյաները կեղեքում էին երկիրը:

Բյուզանդացիները ջանում էին վերահսկել Հայոց եկեղեցուն և ամեն առիթով միջամտում էին նրա ներքին գործերին: Կայսրությունը, հասկանալով, որ կաթողիկոսությունը կարող էր համախմբել հայերին և դուրս բերել Բյուզանդիայի դեմ, դիմում էր կանխարգելիչ քայլերի: Այսպես, Անիի գրավման ժամանակ բյուզանդացիներին մեծ ծառայություն մատուցած Պետրոս Գետադարձ կաթողիկոսը կանչվեց Կոստանդնուպոլիս: Նա մի քանի տարի ապրեց կայսրության մայրաքաղաքում, բայց նրան այդպես էլ չթույլատրեցին վերադառնալ Անի: Նույնը կատարվեց նաև հաջորդ կաթողիկոսների հետ: Բյուզանդական կայսրությունը նրանց արգելում էր հաստատվել և գործել Հայաստանում: Բյուզանդացիները հայ իշխաններին ստիպում էին հրաժարվել հայոց դավանանքից: Նրանք մտադիր էին հարկի տակ դնել հայկական եկեղեցիներն ու վանքերը:

Հայաստանի համար ամենաաղետալին այն էր, որ բյուզանդացիները փորձում էին վերացնել հայկական զինուժը: Կայսրությունն սկսեց բնակչությունից զինվորական հարկ գանձել: Այսպիսով, Հայաստանը փաստորեն բախտի քմահաճույքին էր թողնված, ինչը սելջուկ-թուրքերին հնարավորություն տվեց անպատիժ ասպատակելու երկիրը:

Սելջուկ-թուրքերի արշավանքները

Սելջուկ-թուրքերի նախնիներն ապրում էին Չինաստանից հյուսիս ընկած տարածքներում և Միջին Ասիայում: Նրանք զբաղվում էին քոչվորական անասնապահությամբ և տեղից տեղ էին շարժվում իրենց ընտանիքների ու հոտերի հետ միասին: Թուրքերի մի մասը, իրենց առաջնորդ Սելջուկի ժառանգների ղեկավարությամբ, XI դ. սկզբներին գրավեց Պարսկաստանը և մոտեցավ Հայաստանի սահմաններին:

1047թ. սելջուկ-թուրքերի 20-հազարանոց բանակն առաջին անգամ արշավեց Հայաստան: Այն ներխուժեց Վասպուրական և հասավ մինչև Բասեն գավառ: Ճանապարհին նրանք ավերեցին հայկական գավառները, գերեվարեցին հազարավոր մարդկանց: Թշնամին Հայաստանում գրեթե դիմադրության չհանդիպեց: Հայերը փաստորեն զինաթափված էին, իսկ բյուզանդացիները բացահայտորեն խուսափեցին պատասխան ռազմական գործողություններից:

Երկրորդ պարապմունք՝

Շարունակություն

Սելջուկյան 100-հազարանոց զորքը երկրորդ անգամ Հայաստան ներխուժեց 1048թ.: Միևնույն ճանապարհով մուտք գործելով երկիր՝ սելջուկները կենտրոնացան Բասենում ու Կարնո դաշտում: Այստեղից նրանք տարածվեցին դեպի երկրի բոլոր կողմերը: Թշնամին ամենուրեք մահ ու ավերածություն սփռեց՝ չխնայելով անգամ ծերերին ու երեխաներին:

Բյուզանդական բանակն անգործության էր մատնված և սկզբում չփորձեց անգամ դիմադրել թշնամուն: Սելջուկները հարձակվեցին Կարինի մոտ գտնվող վաճառաշահ անպարիսպ Արծն քաղաքի վրա: Նրանք հրկիզեցին ու կործանեցին Արծնը, թալանեցին և գերի տարան բնակչության մեծ մասին:

Բյուզանդացիները դուրս եկան իրենց թաքստոցներից միայն այն ժամանակ, երբ սելջուկները պատրաստվում էին վերադառնալ Ատրպատական: Իրենց միացնելով հայկական ու վրացական զինուժը՝ բյուզանդացիները սելջուկներին ճակատամարտ տվեցին Բասենում: Սակայն բյուզանդական բանակը ծայրաստիճան անմիաբան էր, ուստի ծանր պարտություն կրեց:

Բյուզանդական իշխանությունները հասկացան իրենց սխալը և մի պահ սթափվեցին: Նրանք սկսեցին հայ բնակչությանը սիրաշահելու, հարկերը թեթևացնելու քաղաքականություն վարել: Սակայն հայկական զինուժն այդպես էլ չվերականգնվեց, և սելջուկ-թուրքերի օրավուր աճող ճնշմանն այլևս անհնարին դարձավ դիմագրավել:

1054թ. սելջուկ-թուրքերի երրորդ արշավանքը ղեկավարում էր նրանց սուլթան Տուղրիլը: Այս անգամ թշնամուն համառորեն դիմադրեցին Կարս քաղաքի պաշտպանները: Նրանցից Թաթուլ անունով մի հայ զորական մահացու վիրավորեց Տուղրիլի երիտասարդ ազգականներից մեկին, բայց գերի ընկավ: Թիկնեղ ու հաղթանդամ հայ ռազմիկն իր տեսքով հիացրեց Տուղրիլին, և նա խոստացավ ազատ արձակել Թաթուլին, եթե վիրավոր թուրքը փրկվի մահից: Հպարտ զինվորականը համարձակորեն պատասխանեց, որ եթե հարվածն իրենն է, ապա հակառակորդն անպայման կմեռնի:

Հայաստանի նվաճումը

Սելջուկ-թուրքերի առաջին երեք արշավանքները հետախուզական բնույթ էին կրում: Իրադրությունը փոխվեց, երբ սելջուկ-թուրքերի պետության տիրակալ դարձավ Ալփասլան սուլթանը: 1064թ. նրա գլխավորած բանակը ներխուժեց Հայաստան և Վրաստան: Բյուզանդական զորքերն այս անգամ ևս դիտողի դերում էին: Երբ սելջուկները պաշարեցին Անին, քաղաքի բյուզանդական կայազորը քաշվեց միջնաբերդ և անտեր թողեց բնակչությանը: Թշնամին փլատակների կույտի վերածեց ծաղկուն քաղաքը: Կարսի, Սյունիքի և Տաշիր-Ձորագետի թագավորները հպատակություն հայտնեցին սելջուկ-թուրքերին և փրկվեցին ավերածություններից: Այսպես նվաճվեցին Այրարատյան դաշտը և Հայաստանի հյուսիսային շրջանները:

1071թ. բյուզանդացիները վերջապես փորձեցին կասեցնել սելջուկ-թուրքերի սպառնալից առաջխաղացումը և մեծ զորքով շարժվեցին դեպի արևելք: Բյուզանդացիների և սելջուկ-թուրքերի միջև բախտորոշ ճակատամարտը տեղի ունեցավ Մանազկերտի մոտ: Այն ողբերգական վախճան ունեցավ կայսրության համար: Բյուզանդացիները հսկայական կորուստներ կրեցին, գերի ընկավ նույնիսկ կայսրը: Շուտով բյուզանդացիները հարկադրված ընդունեցին իրենց պարտությունը և հաշտություն կնքեցին սելջուկ-թուրքերի հետ: Կայսրությունն ստիպված էր թշնամուն հանձնել ամբողջ Փոքր Ասիան: Մանազկերտի ճակատամարտից հետո նվաճվեցին Հայաստանի հարավային ու արևմտյան շրջանները, որոնք մինչ այդ չէին ենթարկվել ավերածությունների: Ամբողջ Հայաստանը ներառվեց սելջուկների հսկայածավալ սուլթանության մեջ:

Սելջուկ-թուրքերի արշավանքների և տեղաշարժերի հետևանքով խիստ տուժեց Հայաստանի գյուղատնտեսությունը: Հատկապես ծանր վիճակում հայտնվեցին քաղաքները: Անկում ապրեցին միջազգային տարանցիկ առևտուրը և արհեստագործությունը: Հայ իշխաններն ու ազատները զրկվեցին իրենց հողային տիրույթներից: Հայոց այրուձին ցրվեց ու ժամանակի ընթացքում հեռացավ օտար երկրներ: Մշտական կռիվների և տնտեսական անկման պատճառով հայության մի ստվար հատված թողեց հայրենիքը: Սկսվեց արտագնացությունը կամ գաղթը դեպի հարևան երկրներ՝ գլխավորապես Բյուզանդիայի խորքերը՝ Փոքր Հայք, Կապադովկիա և Կիլիկիա:

XI դ. Հայաստանին վիճակված արհավիրքները ողբերգական հետևանք ունեցան նաև կաթողիկոսական աթոռի համար: Քաղաքական անապահով վիճակից դրդված Հայոց հայրապետները շարունակ տեղից տեղ էին դեգերում և մշտական նստավայր չունեին: Այդ պատճառով Հայոց եկեղեցու հովվապետներն ապրում էին հայրենի երկրից հեռու, փոքրասիական զանազան քաղաքներում, մինչև որ վերջապես հանգրվանեցին Կիլիկիայում:

Տանը՝ 287, 289, 290-ի մնացածը

բ) 14m³x²-+21m⁵x⁴=C(2+3m²x²)

14m³x²-+21m⁵x⁴=7m³x²(2+3m²x²)

դ) 4m³n²+C=D(2m²+3n⁴)

4m³n²+6mn⁶=2mn²(2m²+3n⁴)

բ) (3x+3y)-(ax+ay)=3(x+y)-a(x+y)=(x+y)(3-a)

դ) (ap-aq)-(bp-bq)=a(p-q)-b(p-q)=(p-q)(a-b)

զ) (ax-bx)+(3b-3a)=x(a-b)+3(b-a)=x(a-b)-3(a-b)=(a-b)(x-3)

ա) a(x+y)+x+y=(x+y)(a+1)

գ) 2ax-bx+2(b-2a)=x(2a-b)+2(b-2a)=x(2a-b)-2(2a-b=(2a-b)(x-2)

ե) 14x-6y-(7ax-3ay)=14x-6y-7ax+3ay=7x(2-a)-3y(2-a)=(2-a)(7x-3y)